تراژدی انقلاب ایران

Print Friendly, PDF & Email
کیث جونز، ۱۱ فوریۀ ۲۰۰۹ / ترجمه و تلخیص: آرام نوبخت

سی سال پیش در چنین روزی، رژیم استبدادی و تحت الحمایۀ امپریالیسم امریکا در ایران در مواجهه با خیزش مردمی خُرد شد و فروریخت.

سرنگونی شاه که اواسط ژانویۀ ۱۹۷۹ از ایران گریخت، بی‌تردید ضربه‌ای مهیب به امپریالیسم امریکا به شمار می رفت. سابقۀ دیرینۀ حمایت مالی و تسلیحاتی واشنگتن از دیکتاتوری شاه که ایران را به ژاندارم امریکا در منطقۀ نفت خیر خاورمیانه مبدل می ساخت، به یک ربع قرن پیش از این بازمی گشت، به روزهای سیاه کودتای ۱۹۵۳ سی آی‌ای که منجر به بازگشت محمدرضا شاه به تخت سلطنت شد.

جیمی کارتر، رئیس جمهور وقت امریکا، اواخر سال ۱۹۷۷ رژیم آغشته به خون شاه را «جزیرۀ ثبات» نامیده بود. اما ایران به زودی با موجی از اعتراضات توده‌ای متشنج شد. با آغاز سال ۱۹۷۸، میلیون‌ها ایرانی در اعتراض به بیکاری و تورم فزاینده و ولخرجی و چپاول همه جانبۀ دربار و انگل‌های سربار آن از ثروت نفتی کشور و مهم­تر از همه استبداد سلطنتی، هم­چون سیل به خیابان‌های تهران و دیگر شهرهای مهم کشور سرازیر شدند. برای مردم ایران، شاه تجسم فردیِ نه فقط حاکمیت مطلقه و فاسد، که همۀ خشونت‌ها و تحقیری بود که امپریالیسم به مدت یک قرن برای ملتی به ارمغان آورده بود.

سرکوب وحشیانه- در یک قلم واقعۀ ۸ سپتامبر ۱۹۷۸ که قریب به ۱ هزار و ۶۰۰ تظاهرکننده ظرف تنها یک روز به ضرب گلوله به خاک افتادند- نتوانست ناآرامی‌ها را فروبنشاند. طبقۀ کارگر بیش از قبل با بکارگیری روش‌های پرولتری مبارزۀ طبقاتی، اعتصابات و اشغال کارخانه و محل کار، به عنوان نیروی اجتماعی اصلی در پشت انقلاب قریب الوقوع پدیدار شد. نهایتاً اعتصاب کارگران نفت بود که پشت رژیم شاه را شکست.

به دنبال واژگونی شاه، انقلاب گسترده تر شد. اشغال کارخانه و زمین به دست کارگران و دهقانان، شباهت‌های خیره کننده‌ای را با انقلاب ۱۹۱۷ روسیه به نمایش می گذاشت.

اما برخلاف ۱۹۱۷، قدرت دولتی به دستان کارگران ایران نیفتاد؛ غیاب یک حزب انقلابی پرولتری، یک حزب بشویک، که دهقانان و سایر بخش‌های خرده بورژوازی را به پشت رهبری طبقۀ کارگر بیاورد و برنامۀ انقلاب سوسیالیستی را به عنوان تنها ابزار تحقق رهایی حقیقی ملی و رفع نیازهای زحمتکشان ایران پیش ببرد، مسبب این امر بود.

در عوض آن­چه از دل انقلاب ظاهرا شد، «جمهوری اسلامی» به عنوان یک رژیم بورژوا‌ناسیونالیست به رهبری روحانیون بود که با بی‌رحمی تمام طبقۀ کارگر را منکوب کرد، نظم بورژوایی را از نو برقرار ساخت و دفاع از مالکیت سرمایه داری را در دستورکار قرار داد. سال ۱۹۸۳ و در اکثر موارد تا پیش از آن، تمامی اتحادیه‌های مستقل از رژیم و سازمان‌های چپ­گرا، ممنوع و به طور فیزیکی متلاشی شدند.

روحانیت شیعه با پشتیبانی بازاریانی که رابطۀ همزیستی دیرینه‌ای داشتند، موفق شده بود که موقعیت سیاسی برتری برای خود فراهم کند. روحانیون برجسته توانستند مانع تصویب قوانین «غیراسلامی» شوند، نمایندگان «کافر» مجلس را از دایره بیرون کنند و نهایتاً از بین خود «رهبر معظم» کشور را انتخاب کنند. حقوق زنان و اقلیت‌های قومی و مذهبی محدود و لگدمال شد.

اصلاحات اجتماعی بسیار محدودی که بلافاصله به دنبال انقلاب اعطا شده بودند، تقریباً به طور کامل بازپس گرفته شدند. تا اوایل دهۀ ۱۹۹۰، ملایان مشغول حذف سوبسید کالاهای اساسی و خصوصی سازی شرکت‌های تصرف شده از شاه و نزدیکان او و جلب سرمایه گذاری خارجی با ایجاد مناطق ویژۀ اقتصادی و اعطای دیگر امتیازات و خوش رقصی‌ها بودند.

ایران معاصر، با نابرابری اجتماعی وناامنی اقتصادی و فقری بازشناخته می شود که کم­تر از دورۀ شاه نیست. رژیم به روال معمول امریکا را «شیطان بزرگ» خطاب می کند، اما در عین حال خود همدست امریکا در تهاجم و اشغال عراق و افغانستان بوده است.

تراژدی انقلاب ایران در این است که طبقۀ کارگر نتوانست متناسب با وزن اجتماعی خود در مبارزه علیه دیکاتاتوری شاه، نقشی سیاسی به عهده بگیرد.

در این مورد استالینیسم تماماً مسئول است. حزب کمونیست ایران یا حزب توده، زمانی ریشه‌های عمیقی در درون طبقۀ کارگر ایران داشت. در سال‌های دهۀ ۱۹۴۰، این حزب در رأس یک جنبش توده‌ای قرار گرفت و در فاصلۀ سال‌های ۱۹۴۴-۴۷ و مجدداً ۱۹۵۳، در موقعیتی بود که بتواند قدرت را به چالش بکشد. اما حزب توده، تعلیم یافتۀ مکتب بروکراسی شوروی بود. تئوری منشویکی‌استالینیستیِ انقلاب دومرحله ای، چنین می آموخت که در کشورهایی با توسعۀ دیرهنگام سرمایه داری، طبقۀ کارگر نه فقط نباید سودای یک نقش مستقل را داشته باشد، که صرفاً باید همیار بورژوازی ملی برای انجام انقلاب «او» باشد.

استالینیست‌ها زمانی تماماً مبهوت و گیج شدند که اوت ۱۹۵۳، متحد بورژوای اصلی آن‌ها یعنی نخست وزیر مصدق، در مقابل فشارهای امریکا کمر خم کرد و از ارتش خواست که تظاهرات ضدّ سلطنتی را قلع و قمع کند. از همین رو بود که دو روز بعد در جریان سرنگونی مهندسی شدۀ مصدق به دست سی آی‌ای این حزب هیچ گونه مقاوتی از خود نشان نداد.

ظرف ۲۵ سال بعدی، استالینیست‌ها به مراتب بیش­تر به راست چرخش کردند. حزب توده از لاس زدن با هر ژنرال یا سیاستمداری که اندک بگو مگویی با شاه داشت، ابایی نداشت. در واقع حزب توده جاودانگی رژیم را مفروض پنداشته بود، منوط به این که رژیم او صرفاً به سلطنت مشروطه مبدل شود.

بروکراسی‌های شوروی و چین در این میان به روابط تجاری و دیپلماتیک مبسوطی با سطلنت پهلوی مشغول بودند.

این­که خمینی که به عنوان فردی که با اپوزیسیون محافظه کاران و عناصر سنتی در مقابل شاه تداعی شده بود، می توانست با موفقیت در دهۀ ۱۹۷۰ خود را مهم­ترین و قاطع­ترین مخالف دیکتاتوری رژیم شاه جا بزند، تنها به دلیل چندین دهه تلاش استالینیست‌ها برای انقیاد طبقۀ کارگر به سیاستمداران بورژوای بی‌اعتبار بود، همان سیاستمدارانی که اغلب به شاه التماس می کردند تا به زمام­ مطلق کشور را به دست بگیرد.

فوران اعتراضات توده‌ای علیه رژیم شاه در سال ۱۹۷۸-۷۹، حزب توده را کاملاً غافلگیر کرد. واکنش حزب این بود که خود را با خمینی و روحانیون وفق دهد. حزب توده از شکل­گیری جمهوری اسلامی حمایت کرد، هم­چنان به پشتیبانی از رژیم خمینی ادامه داد، حتی در حالی که رژیم به طور سیستماتیک هرگونه فعالیت مستقل طبقۀ کارگر را تارومار کرد. نه فقط این، که حزب توده اغلب بلندگوی شعارهای اسلامی شِبه چپ رژیم بود.

نسخۀ پوپولیستی‌ای که خمینی از اسلام شیعه ساخته بود، به چندین هدف خدمت می کرد. اول از همه، کمک می کرد که منافع اساساً متضاد و ناهمخوان کارگران و دهقانان با بازاریان و سایر اقشار مالک تیره و مخدوش شود. اگر این دستۀ دوم از سلطۀ امپریالیستی و سرمایه داری خانوادگی شاه نفرت داشت، به این دلیل بود که آن را مانعی در برابر امکان رشد خود می دید. از سوی دیگر، اسلام خمینی لبۀ تیزی بود برای حملۀ خشن به مارکسیست‌های «بی خدا». و نهایتاً ضمانتی بود به بورژوازی تا بداند که رژیم جدید مالکیت آن‌ها را حفظ خواهد کرد. همان طور که خمینی اعلام کرد» «تا اسلام هست، آزادی سرمایه هم خواهد بود».

خمینی از لفاطی‌های ضدّ امپریالیستی و شعارهای جهان سوم گرا، به عنوان ابزاری برای مهار خیزش مردمی در برابر شاه و تبدیل آن به اهرم فشار بر امپریالیسم بهره بُرد. تسخیر سفارت امریکا، به عنوان پاسخی به تصمیم تحریک آمیز حکومت جیمی کارتر به اجازۀ ورود شاه به نیویورک، ترفندی بود تا هم برتری «انقلابی» رژیم به رخ کشیده شود و هم هرگونه انتقاد به رژیم خمینی به عنوان تضعیف تقابل ایران با امریکا محکوم و درهم شکسته شود.

در این اثنا اما مقامات ایران پشت پرده مشغول مانور دادن با حکومت امریکا بودند، از جمله یک توافق محرمانه برای عدم آزادی گروگان‌ها تا پیش از انتخابات ۱۹۸۰ امریکا. سه سال بعد، رژیم خمینی با استفاده از اطلاعات سرویس جاسوسی سی آی‌ای به حزب توده یورش برد.

از سپتامبر ۱۹۸۰ تا اوت ۱۹۸۸، رژیم خمینی غرق در جنگ مهیبی با رژیم صدام حسین در عراق شد. این جنگ با تشویق فعال امپریالیسم امریکا به عنوان ابزاری برای تضعیف رژیم‌های ناسیونالیستِ رقیب در منطقه، پیامدهای فاجعه باری برای مردم هر دو کشور داشت. روحانیون با دامن زدن به این جنگ ارتجاعی، دو هدف در سر داشتند: از یک سو خشم و سرخوردگی اجتماعی را به دنبال تباهی تمام امیدها و آمال مردم برای رهایی به سمت یک دشمن خارجی هدایت کنند و از سوی دیکر به جاه طلبی‌های دیرینۀ بورژوازی ایران برای استقرار خود به عنوان قدرت منطقه‌ای تحقق بخشند.

در همان حال که سران جمهوری اسلامی گاه و بیگاه به نفع خود دیده اند که نوک واشنگتن را بچینند یا حتی به چالش بگیرند، اما باب روابط پرمنفعتی را با آلمان و ژاپن و دیگر قدرت‌های امپریالیستی گشوده اند. عناصر مهم درون رژیم ایران به کرّات علائمی دالّ بر آمادگی‌شان به معامله با واشنگتن نشان داده اند، منتها مشروط به این­که آن‌ها هم از قلدری و تهدید دست بردارند.

چشم انداز انقلاب مداوم تروتسکی بار دیگری و این ابر در شکست انقلاب ایران خود را به اثبات رسانید. در کشورهایی با توسعۀ دیرهنگام سرمایه داری، استقلال از امپریالیسم و تحقق و تکمیل وظایف ابتدایی انقلاب دمکراتیک، تنها از خلال یک انقلاب سوسیالیستی به رهبری طبقۀ کارگر امکان پذیر است.

کارگران ایران و جوانان و روشنفکران سوسیالیستی قطعاً نه باید به اعطای امتیاز به امپریالیسم درندۀ امریکا و اروپا تن دهند و نه باید از مقابلۀ آشتی ناپذیر با کلّ این رژیم ارتجاعی برآمده از سقط انقلاب ضدّ امپریالیستی ۱۹۷۹ شانه خالی کنند. اما آن­چه نیاز است، یک حزب جدید انقلابی حول برنامۀ انقلاب سوسیالیستی است.

آرام نوبخت

از بنیان‌گذاران «گرایش بلشویک لنینیست‌های ایران» و ساکن انگلستان.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

81 − 78 =